Wild lettuce, in het Nederlands gifsla of stinksla, is een familielid van de sla op je bord, maar dan bijna twee meter hoog en vol bitter melksap. Dat melksap, lactucarium, stond in de 19e eeuw in apotheken bekend als "sla-opium". In deze gids lees je hoe je echte gifsla herkent en onderscheidt van de veel algemenere kompassla, wat er in de plant zit, welke vorm bij je past, hoe je hem zelf kweekt en oogst, hoe je er thee van zet en waar je op moet letten.
Wat is wild lettuce?
Wild lettuce (Lactuca virosa) hoort bij de composietenfamilie (Asteraceae), net als kropsla, paardenbloem en kamille. De plant is tweejarig: het eerste jaar vormt hij een platte rozet van bladeren, het tweede jaar schiet er een stevige bloeistengel uit van 1 tot 2 meter hoog, met bovenin een losse pluim van kleine, lichtgele bloemhoofdjes. Daarna zet hij zaad en sterft af.
Gifsla komt van nature voor in West- en Zuid-Europa. In Nederland is hij zeldzaam en vind je hem vooral op zonnige, kalkrijke plekken: in de duinen, langs dijken, bermen en kanaaloevers. De soortnaam virosa betekent giftig en verwijst naar het witte melksap dat uit elke beschadigde stengel of nerf druppelt. Ondanks de bijnaam "sla-opium" bevat de plant geen opiaten.
Gifsla, kompassla of melkdistel?
De plant die je in Nederland het vaakst in bermen en op braakliggend terrein ziet, is kompassla. Die lijkt sterk op gifsla. Ook melkdistel heeft melksap en wordt geregeld voor wilde sla aangezien. Zo zie je het verschil:
| Gifsla | Kompassla | Gewone melkdistel | |
|---|---|---|---|
| Botanische naam | Lactuca virosa | Lactuca serriola | Sonchus oleraceus |
| In Nederland | Zeldzaam, vooral duinen en kalkrijke bermen | Zeer algemeen in bermen en op braakliggend terrein | Zeer algemeen, ook in moestuinen |
| Hoogte | Tot ongeveer 2 meter | Meestal 0,5 tot 1,5 meter | 30 centimeter tot 1 meter |
| Stengel | Vaak paars tot donkerrood aangelopen | Meestal groenig tot lichtgeel | Hol en kaal |
| Blad | Groot, blauwgroen, golvend, middennerf vaak paarsrood | Vlak, vaak diep ingesneden, middennerf witachtig | Zacht, omvat de stengel met puntige oortjes |
| Bloemhoofdje (open) | Ongeveer 17 tot 20 mm, bloei vanaf juni | Ongeveer 8 tot 10 mm, bloeit iets later | Groter, ongeveer 20 tot 25 mm, geel |
| Zaad | Paars tot donker kastanjerood, gedroogd zwartig | Olijfgrijs tot bruin | Bruin, gerimpeld |
| Geur van het melksap | Naar papaver | Als gewone sla | Neutraal |
Kompassla dankt zijn naam aan de bladeren, die in de zon vaak rechtop in een noord-zuidlijn gaan staan. Dat kenmerk is niet betrouwbaar, want ook gifsla draait zijn blad soms rechtop. De kleur van het rijpe zaad is het beste kenmerk. Twijfel je bij een wilde plant, gebruik hem dan niet. Met gekweekte zaden of het gedroogde Wild Lettuce kruid weet je zeker dat je Lactuca virosa hebt.
Wat zit erin?
Het melksap van gifsla heet lactucarium. Het bevat bittere stoffen, zogeheten sesquiterpeenlactonen, met lactucine en lactucopicrine als bekendste. Die zorgen voor de bittere smaak. De concentratie is het hoogst in de bloeitijd en verschilt sterk per plant, groeiplek en oogstmoment. Wild lettuce werd traditioneel gebruikt als avondkruid. Voor gifsla zijn in de EU geen gezondheidsclaims goedgekeurd, dus wij beloven er ook geen effecten van.
Welke vorm kies je?
| Product | Vorm | Gebruik | Geschikt voor |
|---|---|---|---|
| Wild Lettuce kruid | Gedroogd, gesneden blad | Thee, 1 tot 2 theelepels per kop | Wie zelf thee wil zetten of mengen |
| Wild Lettuce extract | Geconcentreerd extract | 0,5 tot 1 gram per kop heet water | Wie minder blad wil gebruiken |
| Wild Lettuce TPA-alkaloïde-extract | Vloeibaar extract | Begin met 5 tot 10 druppels | Wie geen thee wil zetten |
| Wild Lettuce zaden | 10 zaden | Zelf kweken | Wie de plant in de tuin wil |
Meer geconcentreerde kruiden vind je bij de kruidenextracten en de vloeibare alkaloïde-extracten.
Wild lettuce thee zetten in 5 stappen
- Neem 1 tot 2 theelepels gedroogd wild lettuce kruid. Gebruik je het extract, neem dan 0,5 gram.
- Giet er een kop kokend water op, ongeveer 200 ml.
- Dek de kop af en laat het kruid 10 tot 15 minuten trekken. Het extract heeft genoeg aan 5 minuten.
- Zeef het kruid eruit. De smaak is flink bitter, een theelepel honing of een scheutje citroen maakt hem zachter.
- Drink de thee bij voorkeur 's avonds en begin altijd aan de onderkant. Zo merk je eerst hoe je erop reageert.
Lekkere combinaties
De bitterheid van wild lettuce valt weg in een mengsel met mildere kruiden. Probeer het met passiebloem of een snufje valeriaan voor een klassieke avondthee. Lees in onze blogs hoe je passiebloem kweekt en er thee van zet en hoe je valeriaanthee zet. Meer kruiden voor een rustige avond vind je bij de ontspannende kruiden.
Wild lettuce zelf kweken
Gifsla is een onverwoestbare plant die weinig vraagt. Geef hem wel ruimte: in het tweede jaar is het een flinke verschijning, achter in de border of langs een schutting.
Zaaien in 5 stappen
- Zaai in het voorjaar, van maart tot mei, of in het najaar. Najaarszaad overwintert als rozet en bloeit de zomer erna.
- Strooi de zaden op goed doorlatende zaaigrond en druk ze aan. Dek ze hooguit met een paar millimeter grond af.
- Houd de grond licht vochtig, op ongeveer 18 tot 20 °C. De kieming duurt een tot enkele weken.
- Verspeen de kiemplantjes zodra ze een paar echte blaadjes hebben.
- Plant ze uit op een zonnige plek, ongeveer 40 centimeter uit elkaar.
De juiste plek en verzorging
Kies volle zon of lichte halfschaduw en een droge tot gemiddelde, goed doorlatende grond. Kalkrijke en zanderige grond vindt gifsla prima. Natte voeten niet: blijvend natte grond geeft wortelrot. Laat je de plant zaad zetten, dan zaait hij zichzelf uit. Wil je dat niet, knip de uitgebloeide pluimen er dan af voordat het pluis wegwaait.
Oogsten en drogen
- Blad: pluk de grote bladeren van de bloeistengel in de zomer, vlak voor of tijdens de bloei.
- Melksap: snijd tijdens de bloei het topje van de stengel af. Het witte sap dat uit de wond komt, verzamel je met een mesje of laat je aan de stengel indrogen tot een bruine, harsachtige massa. Snijd de dagen erna telkens een klein stukje lager voor nieuw sap.
- Draag handschoenen: het sap is kleverig en kan je huid irriteren.
- Droog het blad op een rek op een donkere, luchtige plek, of in een droogoven op maximaal 40 °C.
- Bewaar het gedroogde kruid in een luchtdichte pot, koel en donker. Zo blijft het een jaar goed.
Veiligheid
- 18+: wild lettuce is alleen voor volwassenen. Niet voor kinderen, en niet gebruiken als je zwanger bent of borstvoeding geeft.
- Slaperigheid: wild lettuce kan je slaperig maken. Rijd geen auto en bedien geen machines na gebruik.
- Niet combineren met alcohol, slaapmiddelen, kalmeringsmiddelen of pijnstillers op recept. Gebruik je medicijnen, overleg dan eerst met je arts of apotheker.
- Te veel: hogere doses kunnen juist onrust, duizeligheid, misselijkheid, verwijde pupillen en een snelle hartslag geven. Stop dan en neem de volgende keer minder.
- Niet gebruiken bij glaucoom, problemen met plassen of een allergie voor composieten zoals kamille, ambrosia of paardenbloem.
- Verwisseling: pluk niet zomaar wilde sla. Gebruik alleen planten die je zeker als Lactuca virosa herkent.
Veelgemaakte fouten
- Kompassla voor gifsla aanzien: de soort in de berm is bijna altijd kompassla. Let op de paars aangelopen stengel, het paarse zaad en de geur van het melksap.
- Te veel tegelijk: begin met de kleinste hoeveelheid en verhoog pas als je weet hoe je reageert.
- In het eerste jaar willen oogsten: dan staat er alleen een rozet. Het melksap haal je uit de bloeistengel in het tweede jaar.
- Zaad te diep zaaien: een paar millimeter grond is genoeg.
- Een natte plek kiezen: gifsla houdt van droge, doorlatende grond.
- Zonder handschoenen oogsten: het melksap plakt en kan irriteren.
Veelgestelde vragen
Is wild lettuce hetzelfde als gewone sla?
Nee. Het is een familielid uit hetzelfde geslacht, Lactuca, maar het is een wilde, bittere soort met veel meer melksap. Kropsla bevat ook een beetje lactucarium, maar veel minder.
Bevat wild lettuce opium?
Nee. De bijnaam "sla-opium" komt van het melksap, dat op het sap van de papaver lijkt. Wild lettuce bevat geen opiaten.
Is wild lettuce legaal?
Ja. In Nederland is wild lettuce vrij verkrijgbaar als kruid, extract en zaad. Je moet wel 18 jaar of ouder zijn.
Hoe herken ik gifsla in het wild?
Let op een hoge plant tot 2 meter met een paars aangelopen stengel, paarsrode middennerven, grote bloemhoofdjes en paars tot donkerrood zaad. Het melksap ruikt naar papaver. Kompassla heeft witachtige middennerven, kleinere bloemhoofdjes en olijfgrijs zaad, en het sap ruikt naar gewone sla.
Wanneer bloeit wild lettuce?
In de zomer van het tweede jaar, meestal vanaf juni. Dan is ook het melksap het sterkst.
Waar koop ik wild lettuce?
Je vindt het gedroogde Wild Lettuce kruid bij de ontspannende kruiden, het Wild Lettuce extract bij de kruidenextracten, het TPA-alkaloïde-extract bij de vloeibare extracten en de Wild Lettuce zaden bij de exotische zaden.
Bronnen: Wikipedia (NL), Gifsla, Wikipedia (EN), Lactuca virosa, BSBI Plant Crib, Lactuca.
