Valeriaan (Valeriana officinalis) is een van de bekendste avondkruiden van Europa. Het gaat om de wortel, en die heeft een geur die je niet snel vergeet: aards, scherp en volgens veel mensen een beetje als oude sokken. Katten zijn er dol op. In deze gids lees je hoe je echte valeriaan herkent, welke vorm bij je past, hoe je er thee van zet zonder dat de geur je tegenstaat, hoe je de plant zelf kweekt en de wortel oogst, en waar je op let.
Wat is valeriaan?
Echte valeriaan is een winterharde vaste plant uit de kamperfoeliefamilie (Caprifoliaceae), vroeger ingedeeld in een eigen valeriaanfamilie. Hij groeit in heel Europa en West-Azië in het wild, ook in Nederland, vooral op vochtige plekken langs sloten, rivieren en bosranden. De plant wordt 1 tot 1,5 meter hoog, soms hoger. Van juni tot augustus draagt hij schermen met kleine, witte tot lichtroze bloemetjes die zoet ruiken. De wortel ruikt juist sterk, vooral als hij gedroogd is. Die geur komt van isovaleriaanzuur.
De naam komt waarschijnlijk van het Latijnse valere, gezond of sterk zijn. Valeriaan wordt al sinds de oudheid gebruikt en is nog steeds een van de meest verkochte kruiden in Europa.
Echte valeriaan of rode valeriaan?
In tuinen en op oude muren zie je vaak een plant die ook valeriaan wordt genoemd, maar dat is een andere soort. Zo houd je ze uit elkaar:
| Echte valeriaan | Kleine valeriaan | Rode spoorbloem | |
|---|---|---|---|
| Botanische naam | Valeriana officinalis | Valeriana dioica | Centranthus ruber |
| Ook genoemd | Valeriaan | Geen | Rode valeriaan |
| Hoogte | 1 tot 1,5 meter | 15 tot 30 centimeter | 40 tot 80 centimeter |
| Blad | Geveerd, met veel smalle deelblaadjes | Onderaan rond, aan de stengel geveerd | Heel, eirond, blauwgroen |
| Bloem | Wit tot lichtroze, in brede schermen | Lichtroze, klein | Dieprood, roze of wit, met een spoortje |
| Groeiplaats | Vochtige ruigtes, slootkanten, bosranden | Natte graslanden, zeldzaam | Muren, droge tuinen |
| Voor thee | Ja, de wortel | Nee | Nee |
Voor thee en extracten gebruik je alleen de wortel van echte valeriaan. Rode spoorbloem is een mooie tuinplant, maar geen theekruid.
Wat zit erin?
De wortel bevat valereenzuur, valepotriaten en etherische olie, met onder meer isovaleriaanzuur dat voor de geur zorgt. Hoeveel er van elke stof in zit, hangt af van de herkomst, het oogstmoment en hoe de wortel is gedroogd. Valepotriaten zijn instabiel en breken bij warmte en bewaren snel af. Valeriaan wordt van oudsher gedronken als avondthee. Voor valeriaan als kruid of voedingssupplement zijn in de EU geen gezondheidsclaims goedgekeurd, dus wij beloven ook geen effecten.
Welke vorm kies je?
| Product | Vorm | Gebruik | Voor wie |
|---|---|---|---|
| Valeriaan 50 gram | Gedroogde, gesneden wortel | Thee, 1 tot 3 gram per kop | Wie zelf thee wil zetten of mengen |
| Echte valeriaan 1:1 extract | Vloeibaar kruidenextract | Druppels, volgens de verpakking | Wie de geur van thee niet prettig vindt |
| Relax formule (valeriaanextract) | Capsules | Volgens de verpakking | Wie geen thee of druppels wil |
Vind je de geur van valeriaanthee te sterk, dan zijn het extract of de capsules een makkelijke oplossing. Meer kant-en-klare extracten vind je bij de tincturen en bij de supplementen.
Valeriaanthee zetten in 5 stappen
- Neem 1 tot 3 gram gedroogde valeriaanwortel, ongeveer een halve tot een volle theelepel.
- Giet er een kop kokend water op, zo'n 150 ml.
- Dek de kop af en laat 10 tot 15 minuten trekken.
- Zeef de wortel eruit. Een theelepel honing of een schijfje citroen maakt de smaak zachter.
- Drink de thee 's avonds, een half uur tot een uur voor het slapengaan. Houd het bij maximaal drie koppen per dag.
Tip: koud laten trekken
Een traditionele manier is een koude trek. Zet de wortel 's ochtends in een kop koud water, laat hem afgedekt tot de avond staan, zeef en verwarm de thee kort, zonder te koken. De smaak is dan milder en de geurige stoffen blijven beter bewaard.
Lekkere combinaties
Valeriaan heeft een uitgesproken smaak en wordt vaak gemengd met mildere kruiden. Probeer het met citroenmelisse voor een frisse toon, met een snufje lavendel, of met passiebloem voor een klassieke avondmelange. Meer kruiden voor een rustige avond vind je bij de ontspannende kruiden en in de categorie thee.
Valeriaan zelf kweken
Valeriaan is makkelijk te kweken, komt elk jaar terug en is in de zomer een mooie, hoge plant voor de achterkant van een border. De bloemen trekken veel vlinders en bijen.
Zaaien in 5 stappen
- Zaai binnen in maart of buiten vanaf half mei. Gebruik vers zaad, valeriaanzaad blijft maar een à twee jaar kiemkrachtig.
- Strooi de zaadjes op vochtige zaaigrond en druk ze aan. Dek ze niet af, valeriaan is een lichtkiemer.
- Zet het bakje licht bij ongeveer 20 °C en houd de grond vochtig.
- Na twee tot drie weken verschijnen de kiemplantjes. Verspeen ze als ze een paar echte blaadjes hebben.
- Plant ze na half mei buiten, ongeveer 40 centimeter uit elkaar.
De juiste plek en verzorging
Kies zon of halfschaduw en een vochthoudende, voedzame grond. Valeriaan houdt van vocht, zet hem dus niet op een droge, zanderige plek. Wil je vooral een stevige wortel oogsten, knip dan de bloemstengels weg voordat ze zaad zetten. Dan gaat de energie naar de wortel en voorkom je dat de plant zich overal uitzaait. Bescherm jonge planten tegen katten: die rollen graag over valeriaan heen.
De wortel oogsten en drogen
- Oogst de wortel in het najaar van het tweede jaar, als het blad begint af te sterven.
- Steek de hele plant voorzichtig uit met een spitvork.
- Spoel de wortels goed schoon en snijd ze in kleine stukjes.
- Droog ze op een rooster op een luchtige plek, of in een droogoven op maximaal 40 °C.
- Bewaar de gedroogde wortel in een goed sluitende pot, koel en donker. Zo blijft hij een à twee jaar goed.
Wil je de plant houden, verdeel hem dan bij het oogsten: zet een stuk met een paar ogen terug in de grond.
Veiligheid
- Slaperigheid: valeriaan kan slaperig maken. Rijd geen auto en bedien geen machines na gebruik.
- Niet combineren met alcohol, slaap- of kalmeringsmiddelen. Gebruik je medicijnen, overleg dan eerst met je arts of apotheek.
- Zwanger of borstvoeding: niet gebruiken. Ook niet geven aan kinderen onder de 12.
- Andere reactie dan verwacht: sommige mensen worden juist onrustig van valeriaan. Merk je dat, stop er dan mee.
- Bijwerkingen: soms maag- en darmklachten zoals misselijkheid. Bij langdurig en overdadig gebruik kunnen hoofdpijn en onrust optreden.
Veelgemaakte fouten
- Rode valeriaan gebruiken: de rode spoorbloem uit de tuin is een andere plant. Gebruik alleen de wortel van Valeriana officinalis.
- De thee te lang laten koken: warmte breekt de geurige stoffen af. Gebruik kokend water of een koude trek, en kook de wortel niet lang mee.
- De pot open laten staan: de geur trekt in de hele kast en de wortel verliest kracht. Gebruik een goed sluitende pot.
- Zaad afdekken met aarde: valeriaan kiemt in het licht.
- Oud zaad gebruiken: na een à twee jaar kiemt valeriaanzaad slecht.
- De wortel in het eerste jaar oogsten: dan is hij nog klein. Wacht tot het najaar van het tweede jaar.
- Een droge plek kiezen: valeriaan groeit het best in vochtige grond.
Veelgestelde vragen
Waarom ruikt valeriaan zo sterk?
De geur komt van isovaleriaanzuur in de wortel. Die stof komt pas goed vrij als de wortel gedroogd wordt. De bloemen van de plant ruiken juist zoet.
Hoe lang moet valeriaanthee trekken?
Laat de thee afgedekt 10 tot 15 minuten trekken, met 1 tot 3 gram gedroogde wortel per kop van 150 ml. Of kies een koude trek van een paar uur.
Zijn katten gek op valeriaan?
Ja, veel katten reageren op valeriaan zoals op kattenkruid: ze rollen erover en worden speels. Bewaar je valeriaan daarom goed afgesloten. Kattenkruid verkopen we ook los, als Catmint 50 gram (Nepeta cataria).
Is valeriaan winterhard?
Ja. Valeriaan sterft in de winter bovengronds af en loopt in het voorjaar opnieuw uit. Hij groeit in Nederland ook gewoon in het wild.
Wat is het verschil tussen valeriaan en rode valeriaan?
Echte valeriaan (Valeriana officinalis) heeft geveerd blad en witte tot lichtroze bloemschermen. Rode valeriaan of rode spoorbloem (Centranthus ruber) heeft heel blad en rode bloemen, en is geen theekruid.
Waar koop ik valeriaan?
Gedroogde valeriaanwortel (50 gram) vind je bij de ontspannende kruiden, het valeriaan 1:1 extract bij de tincturen en de Relax formule capsules bij de supplementen.
Bronnen: Wikipedia, Echte valeriaan, OMAFRA, teeltgids Valerian, EMA, monografie Valeriana officinalis radix.
